از موضوعات قابل مطالعه در تاريخ ايران ، يكى رسم اقطاع است و اثرات اقتصادى ، كشاورزى و اجتماعى آن . « 1 » « رشيد الدّين فضل اللّه » در باب « اقطاع » در روزگار غازان ، اطّلاعات سودمندى به قلم آورده است . قبل از غازان ، لشكر مغول ، مرسوم و حقوقى نداشتند . تهيّهء سلاح هم با خودشان بود و هنگام صلح ، ماليّات نيز مىپرداختند . بعدها در اوايل عهد غازان براى لشكريان ، حواله‌هايى به ولايات صادر شد . مغول‌ها براى وصول حواله‌ها ، شدّت عمل و خشونت به خرج دادند و بر رعايا ستم مىكردند . از طرفى حكّام و متصرّفان نيز ، حواله را بموقع نمىپرداختند . در نتيجه برات‌ها در دست لشكريان مىماند يا آن‌ها را به نيمه بها به ايداجيان مىفروختند . مردم گرفتار ظلم مىشدند و به لشكر هم چيزى نمىرسيد . چهار پنج سالهء اوّل حكومت غازان نيز ، وضع به همين منوال ، خراب بود . دستور او - كه ارتفاع هر ولايت را در انبار ريزند و به شحنهء ولايت بسپرند تا حواله‌ها را نقد بدهد - نيز مشكلى را نگشود . لشكريان اظهار بىچيزى مىكردند و به هر بهانه بخصوص هنگام لشكركشىها ، مردم را آزار مىدادند و چيزى مىگرفتند . هر كه زورش بيشتر ، برخوردارتر . غازان به سال 703 ه به موجب فرمانى ، ولاياتى را كه محلّ ييلاق و قشلاق سپاهيان بود به اقطاع به هر هزاره داد تا همگان به يك نسبت بهره‌مند شوند ، در فرمان غازان ، جزييات مقررات اقطاع مذكور است از سهم رعيّت و چريك و ديوان و حقوق آب و زمين و مرتع و غيره . بخصوص كه تأكيد شده كه « رعاياى هر ديه در موضع خود ، زراعت كنند . » تا لشكريان به اسم آن كه زمين ، اقطاع ايشان است ، رعايا را اسير خود ندانند و نيز رعايت أحوال ايشان و حقوق مردم ديه‌هاى مجاور بكرّات ، سفارش شده است . به موجب همين فرمان ، صدور هر نوع براتى به اقطاعات ، ممنوع شد حصّهء هر هزاره به توسّط اهل خبرت به صده و دهه تقسيم و به افراد ، تسليم شد و در دفترها ثبت گرديد . در مقابل هر يك نفر چريك ، موظّف بود پنجاه من تبريز محصول به انبار خاصّ تحويل دهد . براى تشويق اقطاع‌داران به آبادانى مقرّر گرديد هر سال

--> ( 1 ) Ann K . S . Lambton The Iqtain Medieval Iran , Iran . ) Journal of Persian Studies ( Vol . 5 ) 1967 ( . 50 . 1